పండుగ సీజన్ వచ్చిందంటే ఆన్‌లైన్ కొనుగోళ్లు పెరుగుతాయి. అదే సమయంలో సైబర్ నేరగాళ్ల కార్యకలాపాలూ ఉధృతమవుతాయి. భారీ డిస్కౌంట్లు, లక్కీ డ్రా, క్యాష్‌బ్యాక్ ఆఫర్ల పేరుతో అమాయకులను మోసగిస్తున్నారని తెలుగు రాష్ట్రాల పోలీసులు హెచ్చరించారు.
సైబర్ మోసాల్లో నష్టపోయిన మొత్తం ఏటా గణనీయంగా పెరుగుతోంది. ముఖ్యంగా స్మార్ట్‌ఫోన్ వాడకం పెరిగిన గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, వృద్ధుల్లో బాధితుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉంటోంది.
ఇప్పుడు ఎక్కువగా జరుగుతున్న మోసాలు
- నకిలీ షాపింగ్ వెబ్‌సైట్లు: ప్రముఖ ఈ-కామర్స్ సైట్ల పేర్లు, లోగోలు పోలి ఉండే నకిలీ సైట్లు సృష్టించి 80-90 శాతం డిస్కౌంట్ చూపిస్తారు. డబ్బు చెల్లించాక సరుకు రాదు.
- క్యూఆర్ కోడ్ మోసం: ‘డబ్బు రావాలంటే ఈ క్యూఆర్ స్కాన్ చేయండి’ అంటారు. నిజానికి క్యూఆర్ స్కాన్ చేసి పిన్ నమోదు చేస్తే డబ్బు పోతుంది, రాదు.
- ఏపీకే ఫైల్ మోసం: వాట్సాప్‌లో ‘ఆఫర్ యాప్’, ‘వెడ్డింగ్ ఇన్విటేషన్’ పేరుతో ఏపీకే ఫైల్ పంపుతారు. ఇన్‌స్టాల్ చేస్తే ఫోన్‌లోని ఎస్ఎంఎస్, బ్యాంక్ యాప్‌లపై నియంత్రణ వారికి వెళ్తుంది.
- కస్టమర్ కేర్ నంబర్ మోసం: గూగుల్‌లో వెతికితే కనిపించే నకిలీ కస్టమర్ కేర్ నంబర్లకు కాల్ చేస్తే, రిమోట్ యాక్సెస్ యాప్ ఇన్‌స్టాల్ చేయమని చెప్పి ఖాతా ఖాళీ చేస్తారు.
- వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్, టాస్క్ మోసం: ‘రోజుకు రూ.3,000 సంపాదించండి’ అంటూ చిన్న టాస్కులు ఇచ్చి మొదట కొంత డబ్బు ఇస్తారు. తర్వాత పెద్ద మొత్తం పెట్టుబడి పెట్టమని అడిగి మాయమవుతారు.
- డిజిటల్ అరెస్ట్: సీబీఐ, కస్టమ్స్, పోలీసు అధికారులమని చెప్పి వీడియో కాల్‌లో భయపెట్టి డబ్బు బదిలీ చేయిస్తారు. ఇలాంటి ‘డిజిటల్ అరెస్ట్’ అనే విధానమే చట్టంలో లేదు.
మోసాన్ని గుర్తించే సంకేతాలు
- నమ్మశక్యం కాని ఆఫర్ – రూ.50 వేల ఫోన్ రూ.5 వేలకు అంటే అది మోసమే.
- వెంటనే నిర్ణయం తీసుకోమని ఒత్తిడి చేయడం, ‘ఇంకా 5 నిమిషాలే’ అనే కౌంట్‌డౌన్.
- వెబ్‌సైట్ చిరునామాలో స్పెల్లింగ్ తేడాలు, https లేకపోవడం.
- చెల్లింపు కోసం వ్యక్తిగత యూపీఐ ఐడీ లేదా బ్యాంక్ ఖాతా అడగడం.
- ఫోన్‌లో ఓటీపీ, సీవీవీ, పిన్ అడగడం – బ్యాంకులు ఎప్పుడూ అడగవు.
సురక్షితంగా ఉండేందుకు పాటించాల్సినవి
- అధికారిక యాప్‌లు, వెబ్‌సైట్ల నుంచే కొనుగోలు చేయండి. యాప్‌లను ప్లే స్టోర్/యాప్ స్టోర్ నుంచే డౌన్‌లోడ్ చేయండి.
- కస్టమర్ కేర్ నంబర్‌ను సంబంధిత కంపెనీ అధికారిక వెబ్‌సైట్‌లోనే చూసుకోండి.
- బ్యాంక్ ఖాతా, యూపీఐకి లావాదేవీ పరిమితి పెట్టుకోండి.
- అన్ని ముఖ్యమైన ఖాతాలకు టూ-ఫాక్టర్ అథెంటికేషన్ ఆన్ చేయండి.
- పబ్లిక్ వైఫై నుంచి బ్యాంకింగ్ లావాదేవీలు చేయవద్దు.
- ఇంట్లో వృద్ధులకు, పిల్లలకు ఈ మోసాల గురించి వివరించండి.
మోసపోతే మొదటి గంట చాలా కీలకం
సైబర్ నేరంలో డబ్బు పోయిన తర్వాత మొదటి గంటను ‘గోల్డెన్ అవర్’ అంటారు. ఈ సమయంలో ఫిర్యాదు చేస్తే డబ్బును నిలిపివేసి తిరిగి రాబట్టే అవకాశం ఎక్కువ.
- వెంటనే 1930కు కాల్ చేయండి – ఇది జాతీయ సైబర్ క్రైమ్ హెల్ప్‌లైన్.
- cybercrime.gov.in లో ఆన్‌లైన్ ఫిర్యాదు నమోదు చేయండి.
- మీ బ్యాంక్‌కు ఫోన్ చేసి కార్డు/ఖాతాను బ్లాక్ చేయించండి.
- లావాదేవీ వివరాలు, స్క్రీన్‌షాట్లు, మోసగాడి ఫోన్ నంబర్, యూపీఐ ఐడీ అన్నీ భద్రపరచండి.
- సమీప పోలీస్ స్టేషన్ లేదా సైబర్ క్రైమ్ పోలీస్ స్టేషన్‌లో లిఖితపూర్వక ఫిర్యాదు ఇవ్వండి.
తెలుగు రాష్ట్రాల్లో సహాయం
తెలంగాణలో సైబర్ సెక్యూరిటీ బ్యూరో, హైదరాబాద్, సైబరాబాద్, రాచకొండ కమిషనరేట్లలో ప్రత్యేక సైబర్ క్రైమ్ పోలీస్ స్టేషన్లు పనిచేస్తున్నాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనూ జిల్లా స్థాయిలో సైబర్ క్రైమ్ విభాగాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
ఫిర్యాదు చేయడానికి సిగ్గుపడవద్దు. మోసపోయిన వారిలో చదువుకున్నవారు, ఉద్యోగులు కూడా ఉంటారు. వెంటనే ఫిర్యాదు చేస్తే మీ డబ్బు తిరిగి రావడమే కాకుండా, ఇతరులు మోసపోకుండా ఆపగలుగుతారు.
వృద్ధులు, గ్రామీణ ప్రాంత వినియోగదారుల కోసం
స్మార్ట్‌ఫోన్ కొత్తగా వాడటం మొదలుపెట్టిన వృద్ధులు, గ్రామీణ ప్రాంత వినియోగదారులు మోసగాళ్లకు సులభ లక్ష్యంగా మారుతున్నారు. కుటుంబ సభ్యులు కొన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకుంటే వారిని కాపాడవచ్చు.
- వారి ఫోన్‌లో యూపీఐ లావాదేవీ పరిమితిని తక్కువగా (ఉదా. రోజుకు రూ.5,000) సెట్ చేయండి.
- ప్లే స్టోర్‌లో ‘Unknown sources’ నుంచి యాప్‌లు ఇన్‌స్టాల్ కాకుండా ఆఫ్ చేయండి.
- ఎవరైనా ఫోన్ చేసి యాప్ డౌన్‌లోడ్ చేయమంటే ముందుగా ఇంట్లో చెప్పమని అలవాటు చేయండి.
- బ్యాంక్ ఎస్ఎంఎస్ అలర్ట్‌లను కుటుంబ సభ్యుల నంబర్‌కు కూడా వచ్చేలా ఏర్పాటు చేసుకోండి.
వ్యాపారులు, చిన్న దుకాణదారులు
యూపీఐ చెల్లింపులు స్వీకరించే చిన్న వ్యాపారులు ‘ఫేక్ పేమెంట్ స్క్రీన్‌షాట్’ మోసానికి గురవుతున్నారు. కస్టమర్ డబ్బు పంపినట్లు నకిలీ స్క్రీన్‌షాట్ చూపించి సరుకు తీసుకెళ్తారు.
దీన్ని నివారించాలంటే – స్క్రీన్‌షాట్‌ను నమ్మకుండా, మీ ఫోన్‌కు వచ్చే బ్యాంక్ ఎస్ఎంఎస్ లేదా యూపీఐ యాప్‌లో లావాదేవీని నిర్ధారించుకోండి. సౌండ్ బాక్స్ పరికరాలు ఉంటే చెల్లింపు నిర్ధారణ వినిపిస్తుంది కాబట్టి మోసం తగ్గుతుంది.
బీమా ఉందా?
కొన్ని బ్యాంకులు, క్రెడిట్ కార్డులు సైబర్ మోసం కవరేజీని అందిస్తున్నాయి. మీ కార్డుకు ఇలాంటి రక్షణ ఉందో లేదో బ్యాంక్‌ను అడిగి తెలుసుకోండి. కొన్ని జనరల్ ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీలు ప్రత్యేక సైబర్ ఇన్సూరెన్స్ పాలసీలు కూడా విక్రయిస్తున్నాయి.
అయితే బీమా ఉన్నా సరే – ఓటీపీ, పిన్ స్వయంగా చెప్పి మోసపోతే క్లెయిమ్ తిరస్కరణకు గురయ్యే అవకాశం ఉంది. కాబట్టి ప్రాథమిక జాగ్రత్తలే అసలైన రక్షణ.
